enEnglish
faفارسی

تبادل تجربه‌های نوین متخصصان بین‌المللی در زمینه مقاوم‌سازی و حفاظت از معماری خشتی

بازدید کارشناسان پایگاه میراث جهانی یزد از منظر فرهنگی بم
بازدید کارشناسان پایگاه میراث جهانی یزد از منظر فرهنگی بم

در بازدید کارشناسان پایگاه میراث جهانی یزد از پایگاه و منظر فرهنگی بم مطرح شد

تبادل تجربه‌های نوین متخصصان بین‌المللی در زمینه مقاوم‌سازی و حفاظت از معماری خشتی

گزارش سفر بم

ثبت منظر تاریخی بم در فهرست میراث جهانی در خطر پس از زلزله 1382 فرصتی برای تعامل و مبادله اطلاعات برای متخصصان در سطح بین‌المللی ایجاد کرد و به تجارب منحصر به فرد و نوینی در زمینه پژوهش‌های کاربردی حفاظت و مرمت و از جمله استحکام‌بخشی آثار انجامید.

پس از زلزله دی ماه 1382 در بم که تخریب گسترده‌ای را در پی داشت، پروژه‌های متعددی تحت عنوان استحکام‌بخشی و مقاوم‌سازی برای بناهای تاریخی کشور تعریف شد که متأسفانه به طور کلی در حد نظریه باقی‌ماندند و کمتر فرصتی برای نقد و اجرایی کردن آن‌ها در دست بوده‌است.

لذا بدین منظور پایگاه میراث جهانی شهر یزد با هدف آشنایی با تجربیات، اقدامات مرمتی انجام گرفته در ارگ بم، همچنین تبادل اطلاعات بین پایگاه‌های جهانی یزد و بم سفری را به منظور بازدید از منظر فرهنگی شهر بم و همچنین ارگ تاریخی آن ترتیب داد. آقای مهندس ابراهیمی(مدیر پایگاه میراث جهانی بم) بعد از استقبال از کارشناسان یزد، به ارائه توضیحاتی در مورد مسائل مربوط به زلزله بم، مشکلات ناشی از آن و نحوه رفع آن پرداخت.

ابتدا پایگاه پژوهشی بم واقع در کانکسی مقابل ارگ بم بود که بعداً در سال 1387 به ساختمانی در محدوده ارگ تغییر مکان داد. مدیریت پایگاه میراث جهانی بم از زمان شکل‌گیری آن تا وقوع زلزله به عهده آقای افشین ابراهیمی، سپس به مدت 5 تا 6 ماه آقای دکتر محمدحسن طالبیان و بعد از آن دکتر اسکندر مختاری به مدت 5 سال بوده‌است و از سال 1387 تا به امروز مسئولیت پایگاه با 160 نفر نیروی کاشناسی و تجربی بر عهده آقای ابراهیمی می‌باشد. آقای افشین ابراهیمی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی(پژوهشکده حفاظت و مرمت)، از سال 1377 فعالیت کاری خود را به عنوان کارشناس و مسئول بخش مطالعه آثار خشتی و گلین در پایگاه میراث جهانی چغازنبیل آغاز کرد. او همچنین در پایگاه‌های هفت تپه، تخت جمشید، پاسارگاد، قلعه رودخان، فیروزآباد فارس، اردستان و روستاهای تاریخی اصفهان فعالیت داشته است.

کار پایگاه تا قبل از ایستا شدن ارگ بم در سال 2017 بیشتر مربوط به اقدامات حفاظتی بوده و به ندرت وارد فاز مرمت می‌شده‌است؛ ولی پس از آن بیشتر اقدامات بر حوزه نگهداری، حفاظت و مرمت همچون چک کردن ناودان‌ها، تجدید کاهگل‌ها و …. متمرکز گردیده است.

پس از زلزله 26 دی ماه 1382 اقدامات انجام شده برای نجات میراث فرهنگی بم، زمینه‌ای را برای همکاری مؤسسات دانشگاهی و تحقیقاتی در سطح بین‌‌المللی فراهم نمود، مشارکت در فعالیت‌های مطالعاتی و اجرایی بخشی از اقداماتی بود که سازمان‎های بین‌المللی به آن همت گماشتند بدین صورت که مرکز میراث جهانی، یونسکو، ایکوموس بین‌المللی، وزارت فرهنگ فرانسه و مرکز مطالعات معماری گلین آن، دانشگاه درسدن آلمان، مرکز همکاری‌های ژاپن و ایکوموس ژاپن از جمله گروه همکاران بین‌المللی بودند، که هر یک سهمی را در نجات میراث فرهنگی بم به عهده گرفتند. همچنین یکی از مؤسسات همکار پروژه نجات‌بخشی بم، مؤسسه بین‌المللی NII بود که وظیفه مدل‌سازی سه بعدی ارگ بم را بر عهده داشت. در نهایت  این همکاری‌ها توانست به نتیجه مطلوبی که عبارت است از تهیه سند تصویری کامل از یک اثر میراث جهانی و نخستین آن‌ها در کشور، دست یابد.

از جمله وظایف پایگاه میراث جهانی بم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • انجام مطالعات در زمینه‌های ارتباط با صنعت گردشگری، بررسی نمونه‌های مختلف توسعه پایدار و چالش‌های موجود در شهر و مقایسه وضعیت موجود با نمونه ایده‌آل آن.
  • انجام مطالعات در خصوص ارگ بم بر مبنای چارت مشخص زیر:
  1. شناخت (بررسی موقعیت بنا و جانمایی آن در نقشه‌های شهری، بررسی دسترسی‌ها و ارتباط‌ها و تقسیمات فضایی، تزئینات، جزئیات فضایی، تعیین دوره‌های تاریخی بنا و سابقه مرمتی آن و … )
  2. مستندسازی (جمع‌آوری اسناد و مدارک و تجربه‌های+ مرمتی ارگ پیش از زلزله، تهیه نقشه‌های پایه و آسیب نگاری بنا، تهیه نقشه‌های تفکیک مصالح)
  3. آسیب‌شناسی (ساختاری و غیرساختاری)
  4. طرح مرمت ( توجیه طرح، تهیه نقشه‌های خام و پیشنهادی، شرح مصور عملیاتی و … )

یکی از مسائلی که در پایگاه میراث جهانی بم مورد بررسی قرار می‌گیرد مبحث آموزش است؛ برای مثال استادکاران ارگ بم موظف‌اند به تعدادی از نیروهای اجرایی پایگاه اقدامات صحیح مرمتی را آموزش دهند تا بدین صورت نیروهای زبده تربیت شوند. مبحث دیگر این است که پایگاه میراث جهانی بم در راستای آموزش به پایگاه‌های سایر شهرها نیز اقداماتی نظیر اعزام تیمی از پایگاه بم به پایگاه شهر سوخته برای ثبت جهانی آن را در دستور کار دارد. تصمیم مسئولین پایگاه به‌خصوص آقای ابراهیمی بر این بوده که برای رفع ترس مردم از معماری خشتی و گلی دفتر کار خود را داخل ارگ تأسیس کنند تا به مردم نشان دهند اگر بنای خشتی اصولی و مسلح ساخته شود، می‌تواند در برابر زلزله نیز مقاوم باشد.

IMG_5348

شهر بم و منظر فرهنگی آن یکی از  بزرگترین محدوده میراث جهانی درکشور است که این محدوده شامل 23 هزار هکتار از وسعت شهر بم  است که این مقدار 6 برابر از وسعت ارگ بم می‌باشد.

ارگ تاریخی بم با وسعتی حدود 200 هزار متر مربع محدوده وسیعی شامل چند مجموعه را دربر می‌گیرد و یکی از بزرگترین مجموعه‌های دفاعی خشتی در دنیا محسوب می‌شود. این ارگ به بلوک‎های مسکونی و حکومتی تقسیم شده و شامل دیوار دفاعی به طول 1500 متر که دارای 38برج و خندقی بر گرداگرد آن است، می‌باشد. بلوک‌های مسکونی شامل کاربری‌هایی چون مسجد، بازار، تکیه، کاروانسرا، حمام، مدرسه، زورخانه و خانه‌های اعیانی و کناری‌محله بوده‌است. محلات حکومتی شامل خانه‌های حاکم و وابستگان او، حمام، برج دیده‌بانی و سالن انتظار و ملاقات چهارفصل می‌باشد. در حین اقدامات مرمتی پس از زلزله برخی از فضاهای ارگ به اتاق ماکت، تالار یافته‌ها، بانک سفال،تماشاخانه، آزمایشگاه مرمت آثار، شربت‌خانه و …. برای ارتباط مناسب و بیشتر با مردم تغییر کاربری دادند تا یافته‌ها و پژوهش‌های انجام‌شده پس از زلزله را در معرض دید عموم قرار دهند و امکان بازدید مردم از ارگ بم را فراهم کنند.

بازار: یکی از عناصر معماری موجود در ارگ، بازار است که از دروازه ورودی تا میدان تکیه ادامه دارد. این بازار سرپوشیده بوده و حجره‌های متعددی را شامل می‌شده است، چارسوق که مرکز ثقل بازار است تقریباً در وسط قرار گرفته و سقف آن از سایر بخش‌های بازار بلندتر است. بعد از زلزله به دلیل بهبود استحکام چارسوق، سقف آن را با خیز بیشتری اجرا کردند.

برج و بارو: مکان‌های احتمالی دروازه‌های شهرکه توسط مهندس ابراهیمی معرفی شدند مورد بازدید قرار گرفت. هم عرض بارو و هم ابعاد و اندازه برج‌ها بزرگتر از آنچه که در یزد شاهد آن هستیم به نظر می‌رسید که دلیل آن احتمالاً شکل‌گیری آن‌ها پیش از اسلام و با توجه به تکنولوژی زمان خودشان بوده‌است. فرم برج‌ها متفاوت از فرم برج‌ها در یزد است و در بسیاری از موارد مکعبی شکل می‌باشد. در محل دروازه‌ها برج‌ها بسیار به ‌هم نزدیک می‌شدند.

اصطبل یکی دیگر از تأسیسات معماری ارگ است که در گذشته محل نگهداری اسب‌های دستگاه حکومتی بوده‌است که از یک حیاط بزرگ شامل یک آب‌انباردر میانه آن با سه سالن سرپوشیده تشکیل شده‌است. متأسفانه به دلیل اقدامات نادرست مرمتی و بزک کردن نمای آن با کاهگل این اثر بعد از زلزله دچار بیشترین تخریب شد.

اتاق ماکت فضایی است که بعد از زلزله تنها بخشی از یک ضلع آن سالم مانده‌است و بقیه قسمت‌ها دوباره بازسازی شدند. این اتاق شامل تصاویر قدیمی از قبل و بعد از زلزله ارگ و همچنین ماکت مربوط به  وضعیت 10 سال پیش از زلزله می‌باشد. همان گونه که این ماکت نشان می‌دهد پوسته حاکم نشین و تنها یکی یا دوتا از خانه‌ها تقریباً سالم بودند و اکثر خانه‌ها تخریب شده‌بودند. جنس این ماکت از چوب و گل است و مرمت آن پس از زلزله توسط آقای ابراهیمی انجام شده‌است.

بانک سفال یکی از فضاهایی است که بعد از زلزله در مجموعه ایجاد کردند. این فضا شامل نمونه‌های دسته‌بندی شده از آثار یافت شده در ارگ می‌باشد. این نمونه‌ها بر اساس جنس و فردی که روی آن‌ها مطالعه می‌کند در دسته‌های مجزا قرار گرفته‌اند تا در نهایت نمونه‌های شاخص به کارگاه مرمت آثار منتقل و مورد پژوهش قرار گیرند.

آزمایشگاه یکی دیگر از فضاهای پایگاه است که خشت‌ها را از نظر دانه‌بندی، چسبندگی و انقباض بررسی می‌کند و نهایتاً به تولید انبوه می‌رساند. بدین منظور آزمون سایش، مقاومت فشاری و خمشی و نهایتاً آبفشانی روی خشت‌ها انجام می‌گیرد تا در نهایت به خشتی ایده‌آل در چارچوب منطقه‌ای و استاندارد برسد.

آقای مهندس ابراهیمی به عنوان مدیر پایگاه میراث جهانی بم، عنوان می‌کند که مرمت بخش کوچکی از کار پایگاه است، ما دغدغه‌هایی بزرگ‌تر داریم، مثلاً اینکه نباید اجازه دهیم درختی خشک شود یا خانه‌ای با ارتفاع بیشتر از نخل (حدود 7.5 تا 10 متر) ساخته شود. اگر از قسمت حاکم نشین ارگ به شهر نگاه کنیم، تنها نخلستان‌ها قابل رؤیت هستند، مگر در مواردی خاص مانند مناره‌های مسجد؛ از این رو یکی از درگیری‌های اصلی ما با مسئولین شهری، حفظ قنات‌ها و نخلستان‌ها است.

به طور کلی می‌توان گفت محدوده ثبت جهانی شهر بم دارای دو حریم است:

  1. حریم مرکزی که با لکه قرمز مشخص شده و هرگونه اقدامات مرمتی در این محدوده ممنوع می‌باشد و ارتفاع بناها در این حریم 4.5 تا 7 متر باید باشد.
  2. حریم پیرامونی که در این محدوده ارتفاع بناها باید حداکثر 10 و نیم متر باشد.

پایگاه میراث جهانی بم در ارتباط با ارتفاع بناها و حریم منظری آن ضوابطی را ارائه می‌دهد؛ در صورتیکه حساسیتی نسبت به نوع سازه ساختمان‌ها در آن محدوده ندارد. مسئولیت این پایگاه فقط در بخش بناهای تاریخی و خانه‌‌ باغ‌ها و کوچه‌ باغ‌ها است و در قسمت نوساز دخالتی ندارد. با توجه به این مسئله حتی مقاوم‌سازی بناها و نوع مصالح به‌کارفته نیز از عهده میراث فرهنگی خارج است. در حیطه این موضوع این نکته نیز قابل ذکر است که ارتفاع بناهای نوساز مجاور بناهای تاریخی، حتماً باید مطابق با ضابطه پایگاه باشد. یکی از قوانینی که در هنگام ثبت جهانی مصوب شد این است که با رعایت ضوابط مربوط به ارتفاع، لزومی به استفاده خانه‌ها از خشت و گل نمی‌باشد؛ چون مردم نیاز دارند که خانه‌های مقاوم با مصالحی مقاوم بسازند.

از آنجا که ارگ بم دقیقاْ روی گسل قرار گرفته، بعد از زلزله سال 1382 به دفعات پس‌لرزه‌هایی در سالیان اخیر نیز رخ داد ولی با این تفاوت که به علت اقدامات صحیح مرمتی و مقاوم‌سازی‌های انجام گرفته پس از زلزله، میزان خرابی‌های ایجادشده بسیار ناچیز بود و خوشبختانه آسیب جدی به ارگ وارد نشد.

تخریب ارگ در اثر زلزله منجر به کشفیات باستان‌شناسی زیادی گردید چرا که تخریب لایه‌های متأخر خشتی، لایه‌های متقدم زیرین را آشکار کرد. ساختارهای بسیار کهن خشتی در بالاترین بخش ارگ نمایان شد که ابعاد بزرگ خشت‌های آن، مشابه خشت‌های خام سایت‌های بسیار قدیمی نظیر چغازنبیل بودند. پس به طور کلی می‌توان گفت یکی از دستاوردهای مهم زلزله ارتقا دانش مرمتی، معماری و تاریخی در خصوص ارگ بم بود. اگر تا قبل از زلزله، ارگ اختصاص به اسطوره‌ها داشت و یا در مورد مرمت آن با تردید صحبت می‌شد، بعد از زلزله این امکان به وجود آمد که آگاهی و اطلاعات در مورد ارگ بم بیشتر و قاطع‌تر شود.

به طور کلی می‌توان گفت عمده تخریب‌های ناشی از زلزله متأثر از اقدامات نادرست مرمتی و مداخلات اشتباهی بود که توسط پایگاه میراث فرهنگی در بافت مجموعه رخ داده‌بود؛ چراکه در اقدامات مرمتی پیش از زلزله با وجود اینکه بنا از درون بیمار بود، تنها بزک‌کاری ارگ و زیباسازی آن با کاهگل مد نظر قرار گرفته‌بود.

در زمان مدیریت دکتر مختاری ( قبل از سال 1387)  سازه ارگ با تکنیک سنتی مرمت و بازسازی شد و پشت‌بام‌ها به وسیله توری یکپارچه شد. اقدامات استحکام بخشی به وسیله مته‌هایی که تا عمق 12 متر نفوذ می‌کرد انجام می‌گرفت؛ به گونه‌ای که مفتول‌ها را از این حفره‌ها عبور می‌دادند و سپس تزریق انجام می‌گرفت.

از جمله اقدامات اضطراری اولیه که در سال 1384 شروع شد، سوراخ کردن حصار برای خروج آوارها، آواربرداری، شمع‌گذاری و نقشه‌برداری به صورت همزمان بود تا مردم بتوانند از ارگ دیدن کنند.

اساس اقدامات مرمتی در ارگ بم شامل دوخت و دوز، مهار جرزها، ارتقا اتصالات پی به دیوار و دیوار به تاق بود که به گفته آقای مهندس ابراهیمی این اقدامات تاکنون مورد نقد واقع نشده‌اند. حال این سوال مطرح می‌شود که کدام یک از  رویکردهای متفاوت مقاوم‌سازی خشت در راستای مرمت ارگ تاریخی بم صحیح‌تر بوده‌است؟

از جمله اقداماتی که باید در پایگاه میراث فرهنگی شهر بم انجام می‌گرفت، آسیب‌نگاری و آسیب‌شناسی ارگ، نقشه‌برداری، باستان‌شناسی و نهایتاً ارائه طرح مرمت ارگ بم بود. آسیب‌نگاری مقدم بر آسیب‌شناسی است و صرفاً بر روی نماها و پلان‌های بنا بدون هیچ تحلیلی مشخص می‌گردد؛ در صورتی که آسیب‌شناسی اقدامی تحلیلی شامل شناسایی عارضه و عوامل مخل و در نهایت ارائه طرح درمان می‌باشد. در راستای طرح مرمت ارگ بم سه تیم نقشه بردار، باستان‌شناس و مرمت بنا با همکاری هم هرکدام وظایف خاص خود را بر عهده دارند بدین صورت که تیم نقشه‌بردار وظیفه ثبت وضعیت موجود بنا و تهیه نقشه، تیم باستان‌شناس وظیفه بررسی بنا به لحاظ دوره‌های تاریخی و تیم مرمت وظیفه ارائه طرح مرمت بنا را بر عهده دارند. این تیم در ابتدا به شناخت ضعف‌های سازه‌ای موجود در ارگ بم که شامل نداشتن پی، عدم استحکام مناسب دیوارها به دلیل تعدد تاقچه در آن‌ها، آسیب‌پذیر بودن تاق‌ها به دلیل خیز کم آن‌ها و… می‌باشد، پرداختند لذا در راستای بهسازی لرزه‌ای ارگ، پس از آسیب‌نگاری، اقداماتی از جمله پرکردن تاقچه‌ها و کم کردن بخاری‌ها انجام پذیرفت، لازم به ذکر است تمامی اقدامات صرفاً از روی تجربه بوده است.

 به طور کلی می‌توان گفت اقدامات انجام شده توسط تیم مرمتی شامل موارد زیر می‌باشد:

  1. آواربرداری 2. خوانا سازی 3. ایمن‌سازی مسیر بازدید و جداره‌ها 4. نجات‌بخشی قسمت‌های باقی‌مانده به خصوص تاق‌ها 5. بازسازی کامل در بعضی نقاط مانند زیارتگاه مسجد جامع

به طور کلی می‌توان گفت با توجه به تجربه پانزده ساله پایگاه میراث جهانی بم در ارتباط با موضوع خشت و مقاوم‌سازی آن، تداوم ارتباط و تبادل اطلاعات و تجربیات میان پایگاه‌های یزد و بم(با توجه به تمرکز هر دو پایگاه بر معماری خشتی و ضرورت حفاظت از این شیوه معماری) از اهمیت شایانی برخوردار می‌باشد. از آنجایی که ارگ بم بعد از زلزله از سال 1383 جز فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار داشت، پایگاه بم موظف بود هرساله (تا سال 1392) گزارشی به یونسکو ارائه نماید؛ ولی بعد از مقاوم‌سازی ارگ بم و خارج شدن از فهرست میراث جهانی در خطر، موظف به ارائه گزارش‌های 5 ساله به یونسکو شد.

در حال حاضر کارگاه‌های استحکام‌بخشی برج شماره 1 با همکاری کارشناسان ایران و ایتالیا، استحکام‌بخشی خانه سیستانی با همکاری کارشناسان آلمانی، خواناسازی پلان معماری دروازه اصلی، مرمت و بازسازی تعدادی از حجره‌های بازار با هدف اعطای کاربری در راستای اهداف گردشگری، مردم‌شناسی و پویایی محوطه ارگ، استحکام‌بخشی حصار دوم ارگ، آواربرداری حاکم‌نشین، مرمت و بازسازی برج غربی بیدارباش، خواناسازی و ایمن‌سازی برج شرقی بیدارباش و تعدادی از کارگاه‌های اجرای اندود کاهگل حفاظتی روی ساختارهای خشتی، کارگاه‌های مرمت و بازسازی برج شماره 2 حصار بیرونی ارگ بم، مرمت 5 نقطه شاخص (بازار،تکیه، مسجد پیامبر (کوچک)، اصطبل و خانه سیستانی) در ارگ توسط تیم‌های داخلی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های ایرانی ازفعال‌ترین کارگاه‌های این پایگاه هستند.

سفر کارشناسان پایگاه میراث جهانی یزد به بم و منظر فرهنگی آن به عنوان بزرگترین مجموعه خشتی جهان را می‌توان سرآغازی بر آشنایی با شیوه‌های گوناگون مرمتی آثار خشتی به طور اصولی و همچنین شیوه‌های مدیریت بحران و رویکردهای متفاوت کشورهای دیگر در ارتباط با اقدامات استحکام بخشی دانست.

 

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

۰ دیدگاه در “تبادل تجربه‌های نوین متخصصان بین‌المللی در زمینه مقاوم‌سازی و حفاظت از معماری خشتی”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *