enEnglish
faفارسی

معرفی شهر یزد

Untitled-2

مقدمه:

یزد شهری است با پیشینه­‌ای تاریخی که در میانه فلات مرکزی ایران و بر سر چهارراه عبوری راه‌­های اصلی کشور قرار گرفته است. طبیعت سخت­گیرانه، آب ­و هوای نسبتاً خشک و کم‌­آب این شهر، منجر به پرورش مردمانی سخت­‌کوش، قناعت­‌گر و سازگار با آن شده است. مردمانی که با نبوغ خود توانسته­‌اند آب را از دل کوه‌­ها و با عبور از زیر زمین به سطح آورند. از آن آب، خشت خشت بناهایی را ساختند و از هم‌نشینی آن بناها شهر تاریخی یزد پدید آمد. این شهر در میان شهر جدید تا کنون به حیات خود ادامه داده و با ساختار خشتی منسجم، با وسعتی بیش از 900 هکتار در سال 1384 با شماره ثبتی 15000 در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسید؛ مردمان این شهر، با ادیان اسلام، زرتشتی و یهودی، سالیان درازی است که با یکدیگر در سازگاری و صلح زندگی می‌­کنند. یزد را شهر بادگیرها[1] می­‌خوانند؛ شهر آب­‌انبارها[2]، شهر خانه­‌های خشتی با تالار[3]، ایوان[4] و صفه[5]، شهر گنبدها[6]. شهری کهن که هرچند در اقلیم گرم و بیابانی واقع است، اما خلاقیت معماری، آن را به گونه‌­ای ساخته که در تابستان­‌های گرم نیز می‌­توان در خنکای سایه و باد کوچه­‌ها و ساباط­‌هایش[7]­ قدم زد. مصرف کم انرژی در ساخت و بهره­‌برداری از بناهای این شهر، الگویی برای بحران انرژی امروزی است. از این­رو یزد را می­‌توان شاهکار زنده معماری گلین نامید. در تاریخ 18 تیر 1395 در طی اجلاس چهل و یکم یونسکو در شهر کراکف لهستان «شهر تاریخی یزد» با مساحت عرصه 195 هکتار و حریم 660 هکتار در نمایه میراث جهانی به ثبت رسید.

جغرافیای طبیعی یزد:

استان یزد با وسعتی معادل ۱۳۱۵۷۵ کیلومترمربع، بین عرض جغرافیایی ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۲۷ دقیقه‌ شمالی و طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۵۵ دقیقه تا ۵۶ درجه و ۳۷ دقیقه شرقی واقع شده و دارای ۱۰شهرستان، ۲۱ شهر، ۱۹ بخش و ۵۱ دهستان است. این استان در مرکز سرزمین‌های کویری کشور ایران قرار گرفته و دارای آب ‌و هوای بیابانی و نیمه‌­استوایی است.

یزد (مرکز استان یزد) در دشت آبخیز یزد ـ اردکان قرار داشته و از غرب و جنوب غربی به کوهستان شیرکوه و از شرق به کوه­های خرانق محدود می­‌شود. این دشت دارای رشته‌­کوه­‌های کوتاه و پراکنده­‌ای است. همین ویژگی­‌ها باعث ایجاد امنیت نسبی و شرایط بهتر جوی در این محدوده شده است. میزان بارندگی سالیانه این شهر در حدود 100 میلی‌متر بوده و بیشتر آب آن در گذشته از طریق ذوب برف کوه­‌ها و از مسیر قنات­‌ها از عمق زمین تأمین می­‌شده است؛[8]

وجه تسمیه یزد:

در ارتباط با وجه تسمیه یزد، در تواریخ، سفرنامه‌­ها، سیاحت­نامه­‌ها و دیگر مدارک تاریخی مواردی ذکر شده است[9]، که عبارت‌اند از:

1- واژه «یزش[10]» به معنای ستایش و نیایش در زبان پارسی میانه است.

2- واژه «یزدان[11]» یا «یزتان[12]» نیز هست که معنای پاک، مقدس، فرخنده و درخور آفرین است به معنی ذات خدا است. یعنی آفریننده خوبی­‌ها، پاکی­‌ها و شهر خداست و این آخرین نامی است که در دوران ساسانیان بدان خوانده شده است(افشار سیستانی، 1378: 233).

3- واژه «یزد» نامی است باستانی، که ریشه در «یست yast» یا «یزت yazt» و «یسن yasn» دارد با مفاهیمی چون ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و … که یکی از فصول پنج‌گانه اوستا هم با یکی از این نام‌ها یعنی «یشت yasht» خوانده شده است.

4- ایساتیس یا «فرافر» عیناً شهر کنونی نبوده بلکه شش فرسخ بالاتر از این شهر به سمت فرافر «هرفته» در دامنه کوه مهریز قرار داشت(نهچیری، 1360: 235 و افشار سیستانی، 1378: 84).

5- «کثه» که بیشتر کتب نام «یزد» را بدان خوانده‌­اند، به معنی شهر کوچک است؛ در فارسی باستان این واژه به معنای کوچک است زیرا کثه در مقایسه با ایساتیس که شهر بزرگی بود در حومه یزد قرار داشته و کوچک بوده است. درباره «کثه» گفته شده: «کثه مرکز یزد، شهری است در حاشیه کویر دارای هوای خوب و در عین حال واجد آسایش و تنعم شهرهای بزرگ است»(اصطخری، 1373 :93).

6- «یزدان‌گرد» که در زمان ساسانیان به فرمان یزدگرد اول احداث می­‌گردد(افشار سیستانی، 1378: 84).

7- «دارالعباده» که بعد از آمدن اسلام و گرایش مردم یزد به دین اسلام، لقب این شهر می­‌شود(سعیدیان، 1379: 909).

مطالعات باستانشناسی:

بر اساس گمانه‌­زنی‌­های باستان­شناسی در بخش قدیمی این شهر، بستر اولیه آن از خاک بکر محکمی بوده که در اصطلاح محلی، از آن به‌عنوان “چيلو” ياد مي‌­شود. بستر طبيعي در مکان‌های مختلف شهر داراي اختلاف با یکديگر هستند؛ به‌طوری‌که در يك نقطه در عمق 60/1 متري و در نقطه دیگری با فاصله 500 متري، در عمق 80/4 متري به دست آمده است؛ اما در نهایت، معماری و ساخت، آن را به شهری تخت و مسطح تبدیل کرده است. سختی این لایه به گونه­‌ای است که به راحتی امکان کندن را فراهم نمی‌­کند(کاظم نژند، 1383). لذا برای احداث زیرزمین کافی است که درون زمین کنده شود؛ به‌نحوی‌که بسیاری از بناهای موجود در این محدوده دارای زیرزمین­‌های دست­کند هستند. به‌طورکلی این کیفیت خاک توانسته خصوصیت ویژه‌­ای را در ساخت شهر و معماری به وجود آورد. آسیاب، آب­انبار و حمام‌­ها ازجمله سازه‌­هایی هستند که در دل خاک کنده شده‌­اند.

پی‌نوشت‌ها:

[1]. به بناهایی برج­‌مانند، باریک و بلند گویند که یک، چهار، شش و یا هشت سویه بوده و در برخی موارد استوانه­‌ای شکل که بر فراز بام ساختمان­‌ها، خانه­‌ها و در کنار سقف گنبدی آب­انبارها ساخته می­‌شوند و در مناطق کویری ایران برای تهویه و خنک­سازی آب­انبارها، فضاهای درونی ساختمان‌­ها و زیرزمین (سرداب) خانه­‌ها به کار می­‌رود(بهادری نژاد، 1387: 3).

[2]. âbanbâr : برکه سرپوشیده­ای که آب را در آن انبار و ذخیره کنند(فرهنگ آموزگار، 1352 :42)، حوض بزرگ روپوشیده در زیر زمین که سقف آن را با آجر می­سازند، جای ذخیره کردن آب (فرهنگ عمید1، 1363: 3)، محفظه‌­ای که در آن همواره آب خوشگوار ذخیره کنند. مکان سرپوشیده در زیر زمین که در آن آب کنند. مخزن آب (معین1، 1364: 8)، حوض و تالاب کلانی که برای ذخیره کردن آب در قلعه‌­ها بسازند و از آب باران پر شود.

[3] . Tālār: اتاق بزرگ و تشريفاتي خانه كه معمولاً محل پذيرايي از ميهمانان است.

.[4]  Eyvān: فضاي نيم‌باز مسقفي كه از سه طرف محدود و از يك طرف باز است.                                                        

[5] . Soffa(-e): غرفه مانندی در درون اطاق بزرگ که کف آن کمی بلندتر است و بزرگان در آن می­نشینند؛ شاه‌نشین.

.[6]  Gonbad: ساختمانی تقریباً به شکل نیم­کره که از خشت، آجر، گچ و غیره بر فراز عمارتی سازند؛ قبه.

[7] . Sâbât: سقف میان دو دیوار یا دو خانه که زیر آن معبر و محل عبور باشد و سایه‌­انداز کوچه است و معمولاً روی آن اطاق یا اطاقک­‌هایی ساخته می­شده که مالکیت آن متعلق  به مالکین دیوارهای نگه­دارنده طاق بوده است. دیگر کاربردهای ساباط، از نظر سازه­‌ای: پشت­بند برای پشیبان بنای اصلی و همچنین از لحاظ امنیتی: جنبه دفاعی است.

 .[8]اما امروزه با برداشت نامتوازن آب از چاه­‌های طول مسیر قنات­‌ها، آب شرب شهر از بیرون استان تأمین می­‌گردد.

[9]  . الف : آتشکده یزدان – ایزد – ایزاطیخه – ایزدیس – ایساتیس – ایستخای

     د: داراالعباده – دارالعلم

     ش : شهر ایزد

     ک : کت – کتروا – کته – کث – کثه – که – کهثه

     گ : گث – گبست

     ی : یزجی – یزد – یزدان شهر – یزدان گرد – یست – یسدی – یسن – یکس

[10]. Yazeš

[11]. Yazdān

[12]. Yaztān

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

۰ دیدگاه در “معرفی شهر یزد”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *