enEnglish
faفارسی

ناگفته‌هایی از ثبت جهانی شهر تاریخی یزد

photo_۲۰۱۷-۰۹-۲۶_۱۴-۴۷-۳۴ (2)

نشریه شارستان، نشریه علمی تخصصی انجمن علمی دانشجویی شهرسازی دانشگاه یزد است که چندی پیش به مناسبت روز جهانی شهرسازی، ویژه‌نامه‌ای به محوریت «ثبت جهانی شهر تاریخی یزد، مسائل شهری و مدیریت یکپارچه» منتشر نمود. پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد، ضمن تقدیر از این اقدام ارزنده دانشجویان انجمن شارستان، متن مصاحبه مهندس نجمه نادری، مسئول دفتر فنی پایگاه میراث جهانی، مندرج در ششمین شماره از نشریه شارستان را نقل می‌نماید.

متن این گفتگو به شرح زیر می‌باشد که بدون دخل و تصرف از نشریه شارستان نقل شده است:

مهندس نجمه نادری، از فعالان میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد، مسئول دفتر فنی پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد از سال 1393 تا کنون و مسئول تیم تهیه پرونده ثبت جهانی بوده است. در خصوص فرایند ثبت جهانی شهر تاریخی یزد و روند تهیه پرونده پیشنهاد ثبت جهانی، با وی به گفتگو نشستیم که شرح آن در ادامه آمده است.

شارستان: درباره پیشینه همکاری خود با میراث فرهنگی و تیم تهیه پرونده ثبت جهانی شهر تاریخی یزد، توضیحاتی ارائه بفرمایید.

مهندس نادری: پیش از آن‌که کارم را به‌صورت جدی در تیم تهیه پرونده آغاز کنم، چندین ‌بار از سال 1392 به صورت‌های متفاوت جهت همکاری دعوت شده‌ بودم. ابتدا از طرف دانشگاه یزد، دانشکده هنر و معماری، که در آن زمان مقرر بود پرونده توسط تیمی مستقر در دانشکده انجام شود. سپس به عنوان همکار در گروهی که در سازمان میراث‌فرهنگی در قالب دفتر تهیه پرونده‌های ثبت جهانی بنا بود تشکیل گردد، دعوت به کار شدم؛ اما در تمامی این مراحل، نوع اقدامات و روند کار برایم کاملا نامشخص بود. آنچه مسلم بود، در تمامی این فرایند‌ها بنا بر عدم تأمین زیرساخت‌های مالی لازم کار آغاز نمی‌گردید و صرفاْ در حد تهیه شرح خدمات و یا ساختار کلی تیم باقی می‌ماند. تا آن دوران صرفا در این حد مطلع بودم که یزد در لیست موقت قرار داشته و در مراحلی نیز در سال‌های پایانی دهه 1380 مجلدی با این عنوان توسط مشاور غیربومی تهیه گردیده است. شروع کار من به صورت جدی با عنوان همکار تیم تهیه پرونده ثبت‌جهانی یزد به آبان سال 1393 باز‌می‌گردد. بنابر دعوت مدیر وقت پایگاه (مهندس مجتبی فرهمند)، من عنوان همکار غیر اداری کار خود را آغاز کردم. آن زمان تقریبا به جز مکان، هیچ ابزاری جهت شروع کار در اختیار نبود. پایگاه پس از تعطیلی چندساله، مجددا راه‌اندازی شده بود و تقریبا از صفر می‌بایست خود را شکل می‌داد و تقریبا سه ماه اول، بیشترین زمان صرف شناخت زمینه موضوع و گردآوری تیم همکاری گردید.

لذا بنابر گرایشی که در طول دوران کاری و تحصیلی‌ام به معماری یزد و حوزه میراث فرهنگی داشتم، پا در این راه نهادم و تنها انگیزه‌ای که برایم روشن بود، تلاش برای کمک به ارتقا و حفظ شهر به خصوص  بافت تاریخی یزد بود و شاید فرصتی برای آنکه دغدغه‌هایی که در این مسیر یافته ‌بودم، پاسخ دهم. پیش از آن، از سال 1381 با مجموعه میراث‌ فرهنگی در صورت‌های مختلف همکاری داشتم. اولین زمینه همکاری‌ام با سازمان جهانگردی بود و پس از آن در سال 1383، به عنوان همکار تیم باستان‌شناسی در پایگاه میراث فرهنگی کار خود را آغاز کردم و تا سال 1387 به صورت موقت و پاره‌وقت ادامه داشت. مجددا در سال 1392 به عنوان مشاور معاونت میراث فرهنگی دعوت به همکاری شدم که همه این‌ها، زمینه آشنایی من با میراث فرهنگی را فراهم آورد.

شارستان: فرایند ثبت جهانی شهر تاریخی یزد به طور جدی از چه زمانی آغاز شد؟

اولین اقدام جدی در روند تهیه پرونده، برگزاری جشنواره دستپخت و دست‌ساخت بانوی یزدی بود. در ظاهر، این موضوع کاملا بی‌ربط است و به ‌خاطر دارم در زمان انجام آن، حتی بسیاری از همکاران تیم هم به آن خرده می‌گرفتند. همراهی و اعتماد مدیریت مجموعه، باعث شد که ما بتوانیم به اهداف خود دست پیدا کنیم. این جشنواره در قالب یک جشنواره مردمی و به پشتوانه ارگان‌های دولتی برگزار می‌شد. در واقع تمامی دستگاه‌هایی که به نوعی در بافت تاریخی دخیل بودند (حتی ادارات آب و برق و …) نیز همکاری داشتند. فرایند این جشنواره به گونه‌ای بود که بسیاری را ملزم به همکاری می‌کرد و برخی نیز بنابر علاقه و جذابیت‌های جانبی موضوع در آن مشارکت می‌کردند. جشنواره بانوی یزدی، رویدادی در جهت احیا و معرفی سنت‌های نه چندان فراموش‌شده یزد بود که در مکان‌های مختلف بافت تاریخی به صورت همزمان برگزار می‌شد. از آن‌جا که هدف آن، تمرین برگزاری یک برنامه مشترک بود، برنامه‌های زیادی در آن لحاظ گردیده تا به نوعی علاوه بر تمرین مدیریت هماهنگ، خلأ‌ها و مشکلات پیش رو نیز، آشکارتر شود. جشنواره در چهار نقطه متفاوت با فواصل نسبتا کوتاه جهت طی مسیر‌های پیاده در محدوده مرکزی عرصه پیشنهادی در آن دوره (محدوده باروی آل مظفر و بازار) مدنظر گرفت.

بیش از نیمی از تیم اجرایی جشنواره از اهالی و ساکنین بافت تاریخی بودند. اغلب آن‌ها از جمله افرادی بودند که دغدغه زیادی برای حفظ بافت و فعال نگه داشتن آن داشتند. در آن زمان، دفتر ثبت جهانی بنابر مشکلات پایگاه، در شهرداری مستقر گردیده بود و حمایت مجموعه شهرداری و استانداری از آن موجب گردیده بود دستگاه‌های اداری نیز در این برنامه که با محوریت دفتر ثبت جهانی صورت می‌گرفت، همکاری لازم را داشته باشند. بخشی از مسیر، از میان مسیر‌های گردشگری انتخاب شده‌ بود و بخشی از مسیر تقریبا مطرود گردشگری بود و در دل محله‌ای قرار داشت که با اینکه در چند قدمی مسجد جامع بود، مورد بی‌توجهی واقع گردیده بود. از آنجا که برنامه در طی دو روز  و در ساعاتی از شب نیز ادامه داشت، ساماندهی مکان‌ها و مسیر‌ها به خصوص تأمین امکاناتی از جمله روشنایی، سرویس‌بهداشتی، سطل زباله، تابلوهای مسیر و … از نیاز‌های ناگزیر به حساب می‌آمد. به جز یکی از مکان‌ها، سه مکان دیگر در فضاهای باز بودند و با توجه به قرارگیری در فصل سرد و بارانی (اسفند) خدمات بیشتری مورد نیاز بود. به لطف خدا و با همکاری بی‌دریغ اهالی جشنواره در 7 و 8 اسفند 1393 با استقبال کم‌نظیر مردم یزد برقرار گردید.

اقدامات کالبدی و ملموسی که در این دوره صورت گرفت، تمرین کوچکی بود که بعدها در تهیه پلان مدیریت شهر تاریخی مدنظر قرار گرفت و نتایج آن در ارائه راهکار‌ها، به‌خصوص کارگروه‌های ثبت‌جهانی و درج نمایندگان محلات و انجمن‌های مردم‌نهاد تأثیر زیادی داشت.

شارستان: تهیه پرونده پیشنهاد ثبت جهانی چطور؟

مهندس نادری: از آن‌جا که پرونده شهر تاریخی یزد، از اولین نمونه‌های پرونده در مقیاس شهر در ایران به حساب می‌آمد، تهیه ساختار آن با دشواری‌های زیادی روبرو بود. موضوع دیگر مکان تهیه پرونده بود. تا پیش از آن اغلب پرونده‌های ثبت جهانی در دفتر تهیه پرونده‌های ثبت جهانی در تهران، تهیه گردیده بود؛ ولی پرونده یزد دور از آن و در شهر یزد در حال انجام بود که کار را دشوارتر می‌کرد. اغلب افراد تیم با روند کار آشنایی نداشتند و هنوز تا ابتدای سال ۹۴ اولویت ارسال پرونده یزد نیز تأیید نگردیده بود. پایگاه میراث فرهنگی که صرفا محدود به دفتر ثبت جهانی شده بود، در دفتری در شهرداری مستقر بود و  بنابر نظر مدیریت، مجموعه افراد زیادی از میان علاقه‌مندان و افراد مستعد به عنوان تیم تهیه پرونده دعوت به همکاری شده بودند. نقطه عطف این دوره، حضور مؤسسه کراتر فرانسه در یزد و برگزاری کارگاه آشنایی با فرایند ثبت جهانی بود. پیش از استقرار و تشکیل تیم، بنابر سیاست‌هایی از جمله مشکلات پیش‌روی ثبت یک شهر در قیاس با آثار و بناهایی که تا آن زمان ثبت گردیده بودند، از مؤسسه کراتر فرانسه به عنوان مشاور دعوت به عمل آمده بود و قراردادی نیز منعقد گردیده بود. این در حالی بود که تیم تهیه پرونده هنوز رسمیت لازم را نداشت؛ چراکه فعالیت تمامی افراد مستقر به صورت داوطلبانه بوده و هیچ قراردادی در این خصوص حتی با مدیریت مجموعه نیز عقد نگردیده بود.

شارستان: کیفیت برگزاری این کارگاه چگونه بود و تا چه اندازه در پیشبرد فرایند، مؤثر بود؟

مهندس نادری: کارگاه با حضور دو نماینده از مؤسسه برگزار گردید. بیش از آنکه مطلب یا راهکاری ارائه گردد، نمایندگان مؤسسه خواهان دریافت اطلاعات و یا نشست با ذی‌نفوذان و ذی‌نفعان ثبت جهانی بودند. در نتیجه این کارگاه جلساتی با تیم تدوین پرونده، نمایندگان دستگاه‌های اجرایی شهر و ساکنان بافت تاریخی برگزار گردید و مطالبی نیز رد و بدل شد. پس از آن، تیم دستخوش تغییرات زیادی گردید و افرادی بنابر نیازها و لازمه‌های اقدامات پیش رو اضافه و کم شدند. در مجموع ساختار تیم، تقریبا تا پایان فرایند تهیه پرونده ثابت ماند.

شارستان: با این وجود، روند تهیه پرونده پیشنهاد ثبت، چگونه پیگیری شد؟

مهندس نادری: با آنکه ساختارهای کلی پرونده‌های ثبت جهانی دارای فرمت ثابتی بود، اما همگام‌سازی این ساختار با واقعیت‌های پیش‌روی شهر، جهت تدوین پرونده بسیار دشوار و گنگ می‌نمود. در آن زمان پس از گذشت ۸ ماه از آغاز کار پایگاه و برقراری آرامش نسبی در مجموعه، اولین قدم‌های نگارش پرونده آغاز گردید. گردآوری اطلاعات، از مهم‌ترین و دشوارترین اقدامات پیش‌رو بود. عدم پذیرش تیم بسیار جوان و کم‌تجربه از سوی برخی نهادها از جمله عواملی بود که این راه را با مشکلات بیشتری روبه‌رو می‌نمود. تقریبا در آن دوره به جز پرونده‌های آثار ثبتی، اطلاعات چندانی به دست نیامد؛ لذا با توجه به اهمیت زمان پیش‌رو و عدم همکای لازم در این خصوص، مطالعات پرونده در فصول توصیف و حفاظت از پایه آغاز گردید.

در همان زمان جلساتی با نمایندگان دفتر ثبت جهانی برگزار گردید که برنامه زمان‌بندی کلی موارد کلیدی مورد نیاز عنوان گردید. آنچه برای دفتر تهران اهمیت داشت، انجام به موقع مطالعات زمینه و تدوین فصل دوم پرونده (یعنی توصیف و تاریخچه شهر) و تهیه نقشه‌های پایه به‌خصوص زون‌بندی‌ها و محدوده عرصه و حریم بود. این دو بخش به عنوان اقدامات پایه‌ای پرونده، می‌توانست ادامه مسیر تهیه پرونده را ممکن یا غیرممکن سازد.

شارستان: جمع‌بندی پرونده پیشنهاد ثبت چه زمانی صورت گرفت؟

مهندس نادری: پایان آبان ۹۴ آخرین فرصتی بود که برای ما به منظور تهیه این دو بخش در نظر گرفته شده بود. هرچند دغدغه کلی، رساندن این فصول به زمان تحویل بود؛ اما برای ما فرصتی طلایی به حساب می‌آمد که بسیاری از موضوعات و مباحث که تا آن زمان شاید کمتر به آن‌ها پرداخته شده بود، مورد توجه قرار گیرد. اصلاح باروی قاجار و دروازه‌های تاریخی از بین رفته شهر از جمله آن‌ها بود. نقش برخی از افراد را شاید در این دوره نتوان انکار نمود. صحبت‌ها و بسیاری از دست‌نوشته‌های دکتر محمدرضا اولیا، همچنین جلسات حضوری با دکتر مندگاری در خصوص توصیف شهر، محدوده عرصه و حریم، توجیه ثبت و ارزش‌های آن، همچنین رفع ابهامات و بررسی تاریخچه شهر غیر قابل انکار است. از دیگر افراد بسیار مؤثر در این زمینه، دکتر تهرانی بودند که در خصوص شیوه‌های ساخت در یزد کمک و همراهی بی‌دریغی داشتند.

دکتر علی مدرس، نویسنده کتاب تاریخ یزد نیز از دیگر افرادی بودند که با در اختیار نهادن نقشه‌ای بسیار دقیق‌تر از نقشه قاجاری خانیکوف، در خصوص رفع ابهامات شهر تاریخی کمک شایانی نمودند. با محکم شدن گام‌های اولیه تهیه پرونده، برخی از فصول از جمله پلان مدیریت، مانیتورینگ و تاریخچه حفاظت با استقرار تعدادی از افراد تیم دفتر ثبت جهانی یزد در دفتر تهران ادامه یافت و ادامه مسیر با کمک و همراهی و هدایت افراد با تجربه در دفتر ثبت جهانی تهران میسر گردید. حتی تهیه مدارک فنی و نقشه‌های شهری و بنا‌های شاخص نیز در آنجا ادامه یافت.

شارستان: مدارک فنی و نقشه‌های معماری و شهری از قبل در دسترس نبودند؟

مهندس نادری: نه به طور کامل. عدم وجود تصاویر هوایی دقیق و به‌روز، نبود نقشه دقیق شهری و محلات، عدم دسترسی به فرمت‌های کاری، مدارک بناهای شاخص و نقص شدید اطلاعت و داده‌های GIS از جمله مشکلاتی بود که در فرآیند تهیه‌ مدارک فنی پرونده‌ ثبت جهانی، کار را مشکل می‌نمود. بسیاری از بناهای شاخص، حتی نقشه برداشت دستی کاملی نیز نداشتند. آتشکده زرتشتیان از جمله این موارد بود که مشکل در دریافت مجوز برداشت از آن، مراحل کار را دشوارتر می‌نمود. در آن زمان علی‌رغم همکاری صادقانه و بی‌دریغ بسیاری از افراد دلسوز، با موانع زیادی از سوی کسانی روبرو بود که انجام پرونده توسط تیم مستقر در پایگاه را فرضی محال و غیر ممکن می‌دانستند. سنگ‌اندازی‌های بسیاری انجام شد تا فرآیند تهیه پرونده با مشکل روبرو گردد؛ اما توجه و الطاف الهی، همت و تلاش خستگی‌ناپذیر همکارانم، مشارکت مردم و حمایت آن‌ها، همچنین همراهی بسیاری در دستگاه‌های دولتی موجب گردید این فرآیند در مسیر خود به انجام برسد.

شارستان: پس از ثبت جهانی چه اقدام‌هایی صورت گرفت؟

مهندس نادری: با ارسال پرونده در ۵ بهمن ۱۳۹۴ اقدامات دفتر ثبت جهانی یزد در تهیه‌ی پرونده به اتمام رسید و فرآیند ثبت در پایگاه میراث فرهنگی در غالب پایش و مستندسازی محلات، برداشت اطلاعات در مقیاس دانه‌ها، برگزاری جلسات کارگروه‌ها، پیگیری اقدامات کالبدی و غیر کالبدی در محدوده عرصه، اصلاح برخی اقدامات از جمله کفسازی و جداره‌سازی، تهیه طرح جهت اقدامات ساماندهی محلات هدف ثبت جهانی، پاسخ به سؤالات ایکوموس و… تا کنون ادامه یافته است.

بی‌شک تحقق اهداف ثبت جهانی یزد، نیازمند همدلی و همراهی همه اقشار شهر است. تهیه پرونده ثبت جهانی بخش کوچکی از فرآیند ثبت بود که با همت و از خود گذشتگی بسیاری از جمله جوانان دغدغه‌مند و دانش‌آموخته یزد میسر گردید. هرچند امروز به نتیجه رسیدن تلاش‌های آن‌ها مورد فراموشی و انکار قرار گرفته، اما بی‌شک صاحبان اصلی ثبت که مردم هستند، زحمات آن‌‌ها را از یاد نخواهند برد و در حفظ آن همچون گذشته پایداری خواهند نمود.

شارستان: از اینکه زمان خود را در اختیار شارستان قرار دادید، سپاسگزاری می‌کنیم. در پایان، اگر صحبتی باقی مانده است، با مخاطبان شارستان در میان بگذارید.

مهندس نادری: پیش از استقرار دفتر ثبت جهانی در مکان فعلی (خانه شکوهی) به دلیل کافی نبودن فضای کار به دنبال مکان مناسبی در بافت تاریخی بودیم. به خاطر دارم که در آن زمان، از طرف بزرگان دو محله پیشنهاد شد تا در خانه‌ای مستقل در محلات آن‌ها استقرار یابیم. تمرین مشارکت با مردم و ساکنان بافت بدانجا رسیده بود که نه‌ تنها اعتماد مردم به موضوع ثبت، جلب شده بود؛ بلکه تمایل آن‌ها به همراهی و همکاری و مشارکت در فرایند ثبت نیز آشکار بود. آغاز اقدامات کالبدی در محلات و مکان‌هایی که تا آن زمان کمتر مورد توجه قرار گرفته بود، از جمله موضوعات بارز و قابل لمسی بود که پذیرش موضوع ثبت جهانی را در مقابل جریانی که ادعا می‌نمود ثبت حتی موجب سلب اجازه برای باز کردن شیر آب در خانه می‌شود را میسر می‌نمود. در طول فرآیند تدوین پرونده، همواره تلاش می‌گردید محوریت موضوع، مردم به خصوص ساکنان بافت تاریخی باشند؛ چراکه به واقع دلسوز اصلی این بافت، اهالی آن هستند که با کاستی‌های آن خود را وفق داده و علی‌رغم بی‌مهری‌های زیاد، هنوز آن را حفظ نموده‌اند.

در پایان من هم از شما قدردانی می‌کنم و امیدوارم که این حرکت ارزنده شما هم نقطه عطفی در میان دانشجویان و فعالیت‌های ایشان در ارتباط با شهر تاریخی یزد و حفاظت از ارزش‌های آن باشد.

پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد، آبان‌ماه 1396

 

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

۰ دیدگاه در “ناگفته‌هایی از ثبت جهانی شهر تاریخی یزد”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *